پیش درآمد:
در زبان ترکی 9 حرف صدادار وجود دارد که قوانینی برای آمدن این حروف در کلمه وجود دارد که باعث آهنگین شدن زبان ترکی شده است. به جرأت می توان گفت که حروف صدادار باعث زندگی زبان می شود و باعث آمدن سایر حروف در کنار هم می شود. اما در زبان ترکی اهمیت حروف صدادار از این فراتر رفته و در زیبایی زبان نیز نقش مهمی ایفا می کند.امیدوارم اطلاعاتی هرچند اندک از این قوانین که باعث زیبایی زبان ما شده است به شما بدهم.
تقسیم بندی حروف صدا دار در زبان ترکی:
در زبان ترکی 9 حرف صدادار وجود دارد که برخلاف حروف صدادار در دیگر زبانها مانند فارسی و عربی همه صدای کوتاه دارند. یعنی حروف کشیده در زبان ترکی وجود ندارد. بنا بر این حروف صدادار به حروف کشیده و کوتاه تقسیم بندی نمی شود.
A, Ə, E, İ, I, O, Ö, U, Ü
اما این حروف به گونه ای دیگر تقسیم می شود. حروف صدادار در زبان ترکی به دو گونه تقسیم بندی می شود که هر دو تقسیم بندی در ساختار کلمه اهمیت دارد.
تقسیم بندی اول که در ساختار ریشه ی کلمات و همچنین در به کارگیری پسوندها با توجه به حروف صدادار ریشه ی کلمه کاربرد دارد تقسیم بندی به دو گروه قالین (ضخیم) و اینجه (نازک) است.
|
Türk dilinin səsliləri |
|
Qalın səslilər |
İncə səslilər |
|
U u |
O o |
I ı |
A a |
Ü ü |
Ö ö |
İ i |
E e |
Ə ə |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
کاربرد این تقسیم بندی را بعد از معرفی تقسیم بندی دوم خواهیم گفت. تقسیم بندی دوم بر اساس حالت لب در هنگام ادای حرف است. در این تقسیم بندی نیز حروف صدادار به دو گروه تقسیم می شود: حروفی که در هنگام ادای آن لب ها به کار گرفته می شود؛ (دوداغلانان سس له ر) و حروفی که این خاصیت را ندارند (دوداغلانمایان سس له ر). همانگونه که در جدول زیر می بینید در بین هر دو گروه اینجه و قالین هم صداهای دوداغلانان و هم صداهای دوداغلانمایان وجود دارد.
تقسیم بندی دوم در انتخاب برخی پسوند ها با توجه به آخرین حرف صدادار قبل از پسوند کاربرد دارد.
|
Türk dilinin səsliləri |
|
Qalın səslilər |
İncə səslilər |
|
Dodağlanan |
Dodağlanmayan |
Dodağlanan |
Dodağalnmayan |
|
U u |
O o |
I ı |
A a |
Ü ü |
Ö ö |
İ i |
E e |
Ə ə |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
کاربرد ها:
1. در ساخت هر کلمه که ریشه ی ترکی داشته باشد قاعده ای به نام آهنگ صدا و یا سس قورولوشو وجود دارد که بر اساس آن اگر اولین حرف صدادار کلمه از نوع اینجه باشد بقیه ی حروف صدادار در ریشه ی آن کلمه نیز از این نوع است و در غیر این صورت تمامی حروف صدادار ریشه ی کلمه از نوع قالین است.
مثال:
QALIN: Qalın, Uşağ, Qarğa, Paltar, Araba
İNCƏ: İncə, Ölkə, Üzüm, Gecə, Dədə
این قاعده تا حدود زیادی در کلماتی که از دیگر زبانها هم به زبان ترکی راه یافته اند رعایت می شود. مثلا کلمه ی محبت در زبان فارسی به صورت Mohəbbət و در زبان عربی به صورت Muhəbbət خوانده می شود اما در زبان ترکی با توجه به قاعده ی آهنگ صدا به صورت Məhəbbət آمده است.
مثال های بیشتر:
Hüseyn (hoseyn), dövlət(dovlət), Müəyyən (moəyyən), Salamat (səlamət)
اما برخی دیگر از کلمات دخیل در زبان ترکی بدون توجه به این قاعده استفاده می شود. مانند:
Sadə, pərvanə, Aləm, İran
گاهی برخی از کلمات ترکی نیز مستثنی این قاعده هستند.
Ceyran,
برای پرداختن به باقی بحث ابتدا لازم است در مورد وندها (شکیلچی له ر) در زبان ترکی مطالبی را بدانید. بر خلاف زبان فارسی که در آن وندها سه نوع ( پیش وند، میان وند و پس وند) هستند در زبان های اورال-آلتاییک (التصاقی یا پیوندی) از جمله زبان ترکی فقط نوع سوم آن یعنی پس وند وجود دارد که در زبان ترکی شکیلچی نامیده می شود.
شکیلچی ها در زبان ترکی بر اساس تقسیمی سه نوعند:
- شکیلچی هایی که فقط به یک حالت در آخر کلمه قرار می گیرد (بیر چئشیتلی). مانند شکیلچی "داش" که در انتهای کلمات به یک صورت آمده است. در هنگام استفاده ی این شکیلچی ها برای ساخت کلمه قانون آهنگ صدا کاربرد ندارد.
(daş)
Dildaş
yoldaş
- شکیلچی هایی که در هنگام استفاده با توجه به قانون آهنگ صدا تلفظ آن تغییر می کند و دو نوع تلفظ جداگانه پیدا می کند (ایکی چئشیتلی).
(lar)
Dağlar
Səslər
- شکیلچی هایی که علاوه بر قانون آهنگ صدا با توجه به تقسیم بندی دوم حروف صدادار و حرف صدادار آخر کلمه به چهار شکل مختلف تلفظ می شوند (دؤرد چئشیتلی).
(siz)
Evsiz
Paltarsız
Qorxusuz
Köksüz
اگر به شکیلچی های بالا توجه کنید می بینید که در گروه دوم و سوم با توجه به حروف صدادار ریشه ی کلمه شکیلچی به صورت های متفاوت آمده است. حال به بقیه ی کاربردهای تقسیم بندی های حروف صدادار می پردازیم.
2. حال به بقیه ی کاربرد تقسیم بندی های حروف صدادار می پردازیم.
اگر بعد از کلمه ای شکیلچی ایکی چئشیتلی (دو نوعی) بیاوریم؛ این شکیلچی از قاعده ی آهنگ صدا (سس قورولوشو) پیروی می کند و با توجه به آخرین حرف صدادار کلمه تلفظ می شود. یعنی اگر آخرین حرف صدادار در کلمه اینجه باشد حرف صدادار موجود در شکیلچی نیز اینجه خواهد بود و در غیر این صورت صدای قالین خواهد داشت.
چندمثال:
Sə: Gəlsə, Bilsə, Görsə...
Sa: Qalsa, Vursa, Atsa...
Lər: Gecələr, türklər, əllər...
Lar: axşamlar, kitablar, dağlar
Mək: Gedmək, sərmək, Dəlmək...
Maq: Durmaq, Salmaq, Almaq...
علاوه بر اینها نیز شکیلچی های دونوعی در زبان ترکی وجود دارد که در نوشته های بعدی به آنها پرداخته خواهد شد.
3. در شکیلچی های چهار نوعی (دؤرد چئشیتلی) علاوه بر توجه به تقسیم بندی اول باید به تقسیم بندی دوم حروف صدادار نیز توجه کنیم. یعنی علاوه بر اینکه صدای شکیلچی از نظر اینجه یا قالین بودن از صدای ماقبل خود تبعیت می کند از نظر حالت لب نیز تابع حرف صدادار ماقبل خود است.
مثال:
- شکیلچی مفعول(ی – ئ – ـؤ – ـو):
İ: səni, eli, dilini,...
I: qanı, ağzını, qarğanı...
Ü: üzümü, Güzgünü, sürünü...
U: topu, oxu, pulu...
تعداد بسیاری از شکیلچی های زبان ترکی چهار نوعی است. در نوشته های بعدی به این شکیلچی ها نیز پرداخته می شود.
منبع: دیلیمیزین ساده قئرامئری- نویسنده: حسن راشدی – انتشارات اندیشه ی نو – چاپ اول زمستان 83